HAXHI HAFIZ
ABDYL-FETAH DRAGUSHA
(? - 1891)

Kujtdo që i kanë interesuar ngjarjet e vrullshme të viteve 1878-81, dmth të kohës së Lidhj es Shqiptare të Prizrenit e që në Shkodër emërtohej "Lufta e Miletit", përmes traditës popullore, historiografisë sonë e materialeve të ndryshme burimore, do t'i tërheqë vëmendjen edhe roli i dukshëm ndër këto ngjarje të rëndësishme i të tre vëllezërve njëkohësisht, i vëllezërve Dragusha: Ibrahimit, Abdyl-Fetahut, Hysenit.

Megjithëse familja e Shaban Aga Dragushës nuk kishte një ngulim të hershëm në qytetin e Shkodrës, djemtë e saj kishin filluar të bënin emër që me djalin më të madh, Mahmutin, i cili arriti të bëhej komandant kufiri. Në sajë të vullnetit dhe të energjisë së tij ia doli të mëkëmbëte ekonominë e familjes dhe njërin nga vëllezërit, Hysenin, ta fuste në botën e tregtisë. Dy vëllezërit e tjerë, Ibrahimi dhe Abdyl-Fetahu, shfaqën prirje për shkollim dhe patën shansin që të arsimohen.

Ibrahimi arriti të zgjidhej në vitin 1857 anëtar i gjyqit të apelit. Fetahu, pas mësimeve fetare në medresetë e qytetit, shkoi në Stamboll dhe u diplomua në fushën e teologjisô. Zotërimi i mirë i uhëve orientale i ushqeu një pasion fisnik, "kultin për librin", saqë në traditën e familjes ruhen kujtime për kohën, kur ai vinte për pushime dhe vetëm libra sillte me vete nga kryeqyteti i Perandorisë. Interesat e tij intelektuale i kapërcenin dhe ato fetare, kështu që në bibliotekën e tij të pasur gjeje tituj librash të sferave të ndryshme të diturisë. Në detyrën e imamit të xhamisë së Perashit ai u shqua si për mprehtësi, ashtu dhe për përgatit.ien e tij jo vetëm teologjlke. Qenë këto arsyet që ai, në radhë të parë arriti të fitojë zemrat e besimtarëve e bashkë me këtë dhe respektin e qytetarëve të tjerë, jashtë juridiksionit të lagjes së vet. Të fituarit e një reputacioni të tillë do ta rendiste atë bri ulemave të njohur të qytetit dhe të arrije në këtë shkallë vlerësimi, nuk qe aspak e lehtë në një mjedis që kishte njohur ose kishte në mes personalitete fetare, si: Myrteza Ef. Shoshi (teolog, j urist, vjershëtar, autor libri), Salih El' i Madh, Sheh Shainia, M.Ahmet Kalaja, Daut Boriçi, H.S. liylja, H. I.Boksi, Jusuf Tabaku, Selim Çoba, H.Ali Ulqinaku, H.Ibrahim Kraja etj. Falë këtyre konsideratave, ai u zgjodh anëtar i Këshillit Administrativ të qytetit.¹

Atdhedashuria e këtyre vëllezërve gjeti shprehjen e vet më të lartë, kur nga diplomacia evropiane tokat shqiptare u projektuan për të shuar urinë e pangopur të fqinjve tanë shovinistë. Në vitet e Lidhjes së Prizrenit shpërthyen energj itë e tyre me potencial in e vet të plotë. Emrat e të dyve, Hysenit e Fetahut (shkurtim i emrit të plotë Abdyl-Fetah) pasqyrohen në listat e komisioneve të Degës së Lidhjes për Shkodrën, ndërsa vëllau tjetër, lbrahimi, bënte pjesë në Komisionin Ekzekutiv të Degës.^{2, 3} Nënshkrimin e tij e gjejmë bri atij të D.Boriçit dhe anëtarëve të tjerë të Degës, në lutjen që iu pat drejtuar konsujve që ndodheshin në Shkodër për të shpëtuar ilotin e Grudën nga aneksimi i Malit të Zi. Një gjë të tillë e gjejmë edhe në protestën e hartuar për mbrojtjen e Ulqinit. Ai qe i pranishëm në bisedën telegrafike që u zhvillua me Ministrin e Luftës, H.Pashën, me 27 gusht 1880. Duke pasur parasysh se Shkodra e pat në qendër të vëmendjes sistemimin e refugjatëve të shumtë që kishin vërshuar në qytet nga trevat kufitare, si: Podgorica, Shpuza, Zhabjaku e Nikshiqi4 kemi të drqjtë të supozojmë se në komisionin përkatës duhet të ketë qenë aktivizuar ndonjëri nga vëllezërit Dragusha. Do të citojmë nga "Letrat e vëll. Çoba" një pasazh, ku pohohet pikërisht roli i mësipërm në iigjarjet: " ... Komisioni ngarkoi Hys Dragushën që ta këshillonte Filip Beroviqin: Rrudhe gojën e rri rahat në punën tande..,-sepse ndryslie niund ta pësonte me qëndrimin e tij"5. Për vëllezërit Dragusha bëhet fjalë edhe në dokumentet e arkivave austriake: raportohet se këta s'po linin gurë pa lëvizur për të penguar dorëzimin e Podgoricës Malit të Zi nga ana e Turqisë, duke e shpjeguar këtë interesim të tyre me faktin që, gjoja, kjo braktisje do të prekte interesat e familjes Dragusha. Nga këto materiale kuptohet gjithashtu se vëllezërit Hysen e Fetah ishin anëtarë të komisionit të L,idhjes dhe se kishin miqësi me konsullin anglez Green, provë se ishin njerëz me intluencë. Duke qenë se përkushtimi i tre vëllezërve Dragusha ndaj çështjes së trojeve shqiptare nuk, përputhej me politikën e ndjekur nga austriakët dhe diplomacia evropiane, konsulli austriak- shpreh konsiderata jo miqësore në adresë të tyre, veçanërisht për Abdyl Fetahun, sepse duke iu referuar Hysenit, e karakterizon kështu: "...i vëllai i Hoxhë Dragushës (lexo: Abdyl-Fetahut, shënimi ynë), qi njifet si përzimtar e ngatrrestar i rrezikshëm".

Mbrojtja e Hotit dhe Grudës nga synimet malazeze i detyroi Fuqitë e Mëdha të sajonin të ashtuquajturin "kompensim i Ulqinit". Dihen reagimet e fuqishme e të shpejta të banorëve të Ulqinit, të mbështetura nga shkodranët dhe nga organet e Lidhjes, si në bazë edhe në qendër. Ndërsa turqit ishin të pavendosur në qëndrimin e tyre dhe kufizoheshin me këshilla e kërcënime, vullnetarët shqiptarë nën komandën e Jusuf Sokolit, Haxhi Mehmet Becit e Mehmet Gjylit e rrethuan Ulqinin dhe u përgatiten për ta shtënë në dorë, sapo të largolishin turqit nga qyteti. Nën presionet e forta të Evropës, turqit dërguan Riza Pashën, të shoqëruar me 3000 ushtarë, për ta dorëzuar rregullisht Ulqinin, por edhe me shumë para e dhurata për korruptimin e njerëzve me influencë. Në Shkodër arriti me 23 gusht dhe me 28 e 29 qe mysafir në shtëpinë e Dragushëve, siç informojnë dhe vëllezërit Çoba: "Riza Pasha dhe atë natë shkoi mysafir te Dragusha..."⁶. Kjo jep një provë të përpjekjeve të qeverisë për diversion në drejtuesit e Lidhjes, krahas shantazheve ushtarake, por ngjarjet do të vërtetojnë se vëllezërit Dragusha qëndruan ne intransigjencën e tyre dhe, si nuk u tërhoqën para vringëllimit të armëve, ashtu nuk u gënjyen kur u tundën "degën e ullirit". Vendosmërinë e Fetah Dragushës dhe përkushtimin e tij e pohonte qartë, që para një muaji, konsulli anglez Green, i cili në raportin drejtuar eprorëve, shprehej kështu për Fetah Dragushën: " ... personi, i cili ka marrë pjesë në të gjitha veprimet më të shquara të "Lidhjes Shqiptare", tani u kthye nga misioni, i cili iu ishte besuar nga Komiteti i këtij vendi të qyteteve jugore të Vilajetit të Shkodrës, sikurse të atyre të Shqipërisë së Mesme : Fetah Dragusha u orvat të sigurojë regjistrimin e vullnetarëve, për t'i dërguar menjëherë në kampet në Tuz e në Ulqin".⁷ Edhe tradita popullore e pohon misionin e A.Fetahut përmes vargjeve:

"Çueme Fetah Efendin
Aju shef ndo'j farë gajretit
Ja pau mendj'a qi nuk vijn
Ç'u ba besa q'i dhat miletit"
(K.Taipi "Zana Popullore", Shkodër, v. 1933, fq. 110)

Riza Pashës nuk i eci mbarë misioni jo vetëm që nuk arriti të çbllokonte garnizonin turk të Ulqinit, të rrethuar nga vullnetarët, por as i pengonte këta të fundit, që me 17 shtator të sulmonin dhe të shtinin në dorë qytetin (shih "Historia e Shqipërisë", II, Tiranë, v..1984, fq.276). Marrëdhëniet në mes Riza Pashës e Degës së Shkodrës u acaruan në kulni, dhe pasi ultimatumet dhe masat e tij represive dhanë efekte të kundërta, sepse shkodranët kaluan në kundërveprime, ndërhynë konsujt e huaj në Shkodër, me qëllim mashtrimi, duke premtuar të drejta autonomiste, me kusht që të hiqej dorë nga Ulqini. Këto diversions dhe divergjencat e shfaqura në Kuvendin e Dîbrës e bënë efektin.e vet, aq më tepër se Porta e Lartë dërgoi të plotfuqishëmtë saj një nga mareshallët më të pabesë e më dinakë të Turqisë, Dervish Pashën, me një forcë të madhe ushtarake. Tërheqja dhe lëkundjet e disa anëtarëve të Komitetit Ndërkrahinor të Lidhjes ngjallën zemërimin e qytetarëve, të cilët e përmbysën atë dhe zgjodhën një Komitet të ri të Lidhjes, më të, zgjeruar dhe ku binte në sy prania e përkrahësve të mbrojtjes së Ulqinit, si: Selim Çoba, Jusuf Sokoli, vëllezërit Dragusha (Ibrahimi dhe Fetahu), Filip Çeka etj.⁸ Impenjimi i plotë i vëllezërve Dragusha në veprimtarinë e Lidhjes, edhe në këto momente aq të tendosura dhe shpërthyese vërehet jo vetëm me praninë e tyre në gjiun e komitetit të ri, por edhe me një fakt tjetër vënien e oborrit të shtëpisë, së tyre në dispozicion të Lidhjes. Dervish Pasha, që me mbërritjen e tij pat zhvilluar një veprimtari të ethshme në shumë plane, për ta sj ellë situatën në favor të vet, si me anë të shantazheve e presioneve, me masa administrative ekstreme, si ngritja e gjyqit ushtarak, shpallja e shtetrrethimit dhe me spastime trupash e përgatitje për luftë. Duke kuptuar se me këtë "zell" të tepruar, mareshalli turk ishte i vendosur t'i shkonte deri në fund misionit të tij të pahijshëm dhe t'i fuste shqiptarët mes dy zjarresh, Komiteti i ri mori masa energjike, që të fitohej koha e humbur. Në shtëpinë e aktivistit të Lidhjes, Hysen Aga Drishtit (Nag Drishtit) u organizua një mbledhje e madhe popullore, ku morën pjesë 3000 burra të armatosur dhe nj ëzëri vendosën t'i shkohei në ndihmë Ulqinit, nj ë provë e madhe atdhedashurie dhe vëllazërimi. Në shenjë solidarizimi mbarëqytetar u mbyll dhe pazari.

Dervish Pasha, në sajë të eksperiencës së gjatë ushtarake, kreu manovrime të shpejta dhe artiti të pengonte vajtjen e vullnetarëve të rinj nga Shkodra e Malësia në ndihmë të Forcave që mbronin Ulqinin. Kështu, përballë forcave të shumta turke, të annatosura më së miri, ishin vendosur vetëm 1000 luftëtarë nën komandën e Jusuf Sokolit. Kjo ndeshje e pabarabartë u zhvillua pranë Kodrës së Kuqe, përtej Klesnjës. Turqit sulmuan me egërsi, por sulmet e tyre në fillim lu përballuan me vendosmëri nga vullnetarët. Sipas Xh.Belegut⁹ përleshja u zhvillua kështu: "Nga ana e shqiptarëve ià nisi pushkën i pari Fetah Dragusha e pas tij të tjerët. Osman Pasha me të shpejtë i dha urdhën ushtrisë që të sulmojë, mirëpo në fillim kjo u thye e pastaj, duke i ardhë ndihma të reja, sulmoi prap...", ndërsa Xh. Repishti¹⁰ e zgjeron kuadrin: "Janë shqiptarët që, mbasi dëgjuan fjalët e një aktivisti të shquar të Komitetit të Shkodrës, Fetah Dragusha - Vëllezër, të vdesim për besën e dhënë (besën shqiptare) e për vatanin, me guxim të rrallë sulen mbi turqit, pa marrë parasysh epërsinë numerike, si dhe artilerinë". Në vetë dokumentet e kohës thuhet: "Më në fund njëri nga anëtarët e Lidhjes, duke iu bërë thinje të vetëve për të mbrojtur besën dhe atdheun, qëlloi mbi turqit". Xhesti i tij heroik u pëd etësua dhe nga poeti anonim:

Komisioni i këtij mileti
Na ish mbledhë n'shtëpi të Dragushs' 
Kush u ba sebep ma i pari?
-Hoxhë Dragusha qiti pushkë!

Dihet se turqit fituan në sajë të epërsive dhe të futjes në përdorim të artilerisë, megjithatë e paguan mjaft shtrenjtë. Ndër humbjet shqiptare, më e hidhura qe plagosja për vdekie e komandantit popullor, Jusuf Sokoli. Pas dorëzimit të Ulqinit Dervish Pasha u hakmorr me Degën e Shkodrës, duke vepruar me terror për shpëmdarjen e saj dhe nie dënime për anëtarët e saj.

Nuk kemi të dhëna se në ç'masë u persekutua Abdyl-Fetahu për aktivizimin e tij në dobi të Lidhjes, por duhet ditur se qe një klerik me konsideratë dhe se, pas goditj es që pësoi Dega nga masat dragonjane të Dervish Pashës, ish-anëtarët e saj, të shpëmdarë, nuk paraqisnin shqetësime serioze për turqit. Ka mundësi të j enë lënë të lirë, por, kuptohet, nën survejim. Data e vdekjes duhet të jetë në mes 1891-92.

Ai ndërroi jetë duke lënë prapa një kujtim të nderuar për veten, duke fisnikëruar dhe më shumë emrin e familjes së vet, e cila i dha çështjes së atdheut një ndihmë të pakursyer me përkushtimin e plotë të tre bijve të saj. Me veprimtarinë e tij dinjitoze në lëmin'e fçsë, duke ditur ta shkrinte në mënyrë harmonike me problemet e mëdha politike të ditës, shumë të qenësishme për fatin e trojeve tona amëtare, ai e çoi dhe më tej atë traditë të bukur e fisnike që arritën të krijojnë, si: - vëllezërit e tij hoxhallarë, paraardhës, bashkëmoshatarë e pasardhës, të cilët i qëndruan besnikë parimit: besimtar i mirë, atdhetar i mirë.

 

Referencat

1. Hamdi Bushati, "Shkodra dhe motet", doreshkrim.
2. Xh.Belegu. "Lidhja e Prizrenit", Tiranë, 1939, fq.95 e 1 1 5. 1-q. 128. 
3. K.Prifti,,"LidhjaShqiptaree Prizrenitnedokumentetosmane",Tiranë, 1878,dok.nr.80,
4. Xhevat Repishti, "Isuf Sokoli e mbrojtja e Ulqinit", Tirane, 1968, fq. 146.
5. "Letrat e vellezerve Çoba", Studime Historik-c, nr.3, Tiranë, 1968, fq. 146.
6. Po aty, fq. 154. 16.7.1880). 
7. Xhevat Repishti, v.c., fq.76, (Dokumenti nr.74, Green, Kontit Granvile, Shkodër,
8."Historia e Shqiperise", vëil. II, Tirane, 1965, fq. 179.
9. Xh.Belegu, v.c., fq. 135.
10. Xhevat Repishti, v.c., fq.127.

Për këtë punim është shfrytëruar edhe kjo literaturë

1.H.Bushati : "Lufta e Miletit" ("Kalendari Kombiar", Tiranë, v. 1928, fq.63).
2.K.Xoxi : "Lidhja Shqiptare e Prizrenit", l'irane, v. 1978, fq. 1 19.
3.K.Frashëri : "Lidhja Shqiptare e Prizrenit", vëll. 1, Tirane, viti 1989.
4.A.Buda : "Sttidime historien, vell.2, Tiranë, fq. 1 7 1.
5.F.Zaganjori : "H.Fetab I)ragusha" (rev."Drita islame", nr. 1 0, v. 1 995.)